Op 25 september vond een symposium plaats op de Protestantse Theologische Universiteit te Utrecht over de betekenis van de Belhar-belijdenis voor vandaag: wat vraagt deze belijdenis uit het Zuid-Afrika in de tijd van apartheid, van kerken, theologen en gelovigen in een tijd waarin vragen rond gerechtigheid, verzoening en inclusie onverminderd urgent zijn? Zijn apartheid en slavernijloten van dezelfde stam, en als dat zo is, wat kunnen wij dan nu leren van deze belijdenis van 40 jaar geleden met het oog op de verwerking van het slavernijverleden?
Het is dit jaar 40 jaar geleden dat de Belijdenis van Belhar in 1986 in Zuid-Afrika werd aangenomen door de toenmalige Nederduits Gereformeerde Sendingkerk, onder leiding van de Zuid-Afrikaanse predikant Allan Boesak. Deze theologische tekst was een pleidooi tegen apartheid, maar haar betekenis reikt veel verder. Met de nadruk op eenheid, verzoening en gerechtigheid blijft ze actueel in een tijd van polarisatie en racisme. Belhar stelt expliciet dat racisme zonde is.
Initiatiefgroep
In 2025 ontstond een interkerkelijke initiatiefgroep om in dit jubileumjaar 2026 de Belijdenis van Belhar opnieuw onder de aandacht te brengen. Kerkelijk zijn zij verbonden met de Protestantse Kerk Nederland, de Nederlands Gereformeerde Kerk, de Evangelische Broedergemeente en migrantenkerken (SKIN). De initiatiefgroep heeft in samenwerking met de Stichting Heilzame Verwerking Slavernijverleden naast het symposium ook een publieksmagazine en een themanummer van het tijdschrift Kerk en Theologie voorbereid.
Met deze aktiviteiten vragen zij aandacht voor de Belijdenis van Belhar in de hoop dat deze tekst een rol kan spelen in een omgang met culturele diversiteit die de menselijke gelijkwaardigheid beter zichtbaar maakt. Veel traditionele protestantse kerken zijn nog steeds overwegend ‘wit’ en hebben weinig kennis van migrantengemeenschappen of nazaten van tot slaaf-gemaakten. De Belijdenis van Belhar—de eerste gereformeerde belijdenis van het zuidelijk halfrond—kan mensen met verschillende culturele achtergronden verbinden. Wat gaat er gebeuren wanneer ‘zwart’ en ‘wit’ samen de Belijdenis van Belhar gaan lezen en bestuderen? Dit kan helpen om ook het ongemakkelijke gesprek aan te gaan en een weg in te slaan naar heling en verzoening, aldus de initiatiefgroep.
Themanummer Kerk en Theologie
Een van de artikelen uit het themanummer van het tijdschrift Kerk en Theologie verscheen op NieuwWij.nl. Dit artikel, “De Belijdenis van Belhar als Zwarte theologie” is geschreven door Erica Meijers, universitair hoofddocent Diaconaat aan de PThU.
In deze bijdrage onderzoekt Meijers de betekenis van de Belijdenis van Belhar voor het huidige Nederlandse debat over racisme en slavernijverleden: “Door de wortels van de Belijdenis in de Zuid-Afrikaanse Zwarte theologie zichtbaar te maken, wordt die betekenis duidelijk. Daartoe beschrijf ik eerst de tweeledige betrokkenheid van de Nederlandse kerken bij het ontstaan van Zwarte theologie. Vervolgens vat ik kort het Nederlandse debat over racisme en slavernijverleden na de afschaffing van apartheid in 1994 samen. Daarna bespreek ik de Belijdenis van Belhar als een uiting van Zwarte theologie, om tenslotte de bijdrage van de Belijdenis van Belhar voor kerk en theologie vandaag aan te duiden.”
In de conclusie van het artikel schrijft Meijers: “De Belijdenis van Belhar roept kerken op zich uit te spreken en partij te kiezen voor mensen die worden gekleineerd en beschadigd door racistische structuren. Daarbij hebben witte kerken en theologen de kennis en ervaring van mensen van kleur nodig om te begrijpen hoe diep racisme in onze kerken en samenleving verankerd is.”
Publieksmagazine Eén
Op het symposium werd een praktisch en inspirerend publieksmagazine Eén gepresenteerd waar kerken, groepen en geïnteresseerden mee aan de slag kunnen. Het bevat diverse artikelen, columns, de volledige Belijdenistekst en werkvormen voor het geloofsgesprek en liturgie. Informatie hierover en meer materialen om zelf of in de kerk met dit thema aan de slag te gaan is te vinden op belharbelijdenis.nl
Belhar en de PKN
In het Nederlands Dagblad verscheen een artikel naar aanleiding van het symposium, waarin onder andere Leo Koffeman aan het woord komt over de ontvangst van de belijdenis door de PKN en haar voorlopers:
“Leo Koffeman, emeritus hoogleraar kerkrecht en oecumene, raakte al in de jaren negentig nauw betrokken bij de gesprekken over de Belijdenis van Belhar binnen de Nederlandse kerken. Hij zette zich er onder meer voor in dat de drie kerken die in 2004 opgingen in de PKN, de belijdenis zouden bespreken en zich erover zouden uitspreken. In 2004, twee maanden nadat de PKN was ontstaan, redigeerde Koffeman een rapport over de Belijdenis van Belhar. Hij stelde het moderamen voor de belijdenis op de agenda te zetten.
‘Dat rapport is echter nooit op de agenda van de synode gekomen, maar verdween in een diepe la. Hoewel bij een ontvangst van de Zuid-Afrikaanse partnerkerk in 1999 expliciet was beloofd dat er binnen de synode weer over de belijdenis gesproken zou worden.’
Koffeman noemt koudwatervrees als mogelijke oorzaak. ‘Er wordt snel gezegd dat de belijdenis contextueel is – alsof niet alle belijdenissen dat zijn. Maar ik denk dat onder de afwijzing iets zit van: kan het wel zo zijn dat zwarte mensen een belijdenis cadeau doen aan witte mensen? Is dat denkbaar? Daar zit, denk ik, toch iets van witte superioriteit in. Dat is precies de reden waarom ik vind dat zij aanvaard moet worden.’”