Steven Paas[2] bespreekt Harvey Kwiyani, Decolonizing Mission (London: SCM Press 2025) in: Reformatorisch Dagblad 27-8-26. Overgenomen met toestemming van de auteur.
Zending en Imperium
Het is geen plezierig boek, althans niet voor een blanke westerling. Harvey Kwiyani is een Malawiaanse zendeling en missioloog in Engeland. Hij beschrijft hoe blanken en hun christelijke, westerse rijken de wereld koloniseerden, in samenhang met de verbreiding van het christendom.[3]
Volgens Kwiyani hebben kerk en staat samengewerkt bij het onderwerpen van de niet-blanke volken in Azië, de Amerika’s en Afrika. Zending diende als smeermiddel voor het beroven van de inheemse volken van hun vrijheid, cultuur en bezittingen. Staat deze beruchte geschiedenis niet in schril contrast met het Evangelie van Christus, waarvoor alle rassen en volken gelijkwaardig zijn?
Het begon al in het Romeinse Rijk, na de bekering van keizer Constantijn, die de kerk vrijheid gaf, en later, toen het christendom de staatsgodsdienst werd. Kwiyani noemt Gerrit Heering niet, maar hij zou het eens zijn met de uitspraak van deze Nederlandse theoloog in 1928, namelijk dat die verbondssluiting tussen kerk en staat „de zondeval van het christendom” is geweest.[4]
Kwiyani benadrukt dat christelijke zending en de wetenschappelijke bezinning erop nog steeds worden beheerst door het Westen.
De expansie ging verder via de westerse koninkrijken die het Romeinse Rijk opvolgden. Met de kruisbanier en de zegen van de paus drongen Spanjaarden en Portugezen andere continenten binnen. Kolonisatie ging gepaard met genocide, zoals in de Amerika’s, slavernij en slavenhandel. Daarna kwamen Nederlandse en Engelse veroveraars, die in hun zucht naar geld en macht niet werden geremd door de Reformatie en de geestelijke opwekkingsbewegingen. Uiteindelijk, in de negentiende eeuw, namen bijna alle Europese staten (en niet te vergeten Rusland) deel aan het koloniale graaien.
Blanke volksverhuizingen naar de koloniën volgden. Vervlochten ermee nam de zending een hoge vlucht. Christenen werden uitgezonden om aan de „heidenen” het bevrijdende Evangelie te brengen. Tegelijk was hun activiteit vervlochten met westerse heerschappij en blanke suprematie. De drie C’s, Christianity, Commerce and Civilization, werkten onder de paraplu van westerse overheersing.
Dat stopte niet toen rond 1960 de meeste koloniën zelfstandige naties werden. Kwiyani benadrukt dat door de huidige neokoloniale verhoudingen veel overmacht vanuit het Westen is blijven bestaan, met effecten van economische afhankelijkheid, uitbuiting en discriminatie.
Zendingsterrein
Dat raakt de positie van zending en missiologie. Met name na het koloniale tijdperk is het numerieke zwaartepunt van het christendom verschoven van Europa en Amerika naar het globale Zuiden. In Kwiyani’s vaderland Malawi, bijvoorbeeld, is het percentage christenen onvergelijkbaar groter dan dat in Nederland. Hij benadrukt dat – ondanks deze eclatante verschuiving – de christelijke zending en de wetenschappelijke bezinning erop nog steeds worden beheerst door het Westen. Volgens hem komen Afrikaanse en andere niet-blanke theologen nauwelijks aan bod bij nationale en internationale instituten voor zending en missiologie. Terwijl het geseculariseerde Westen zelf zendingsterrein is geworden. Dat moet veranderen. Vandaar de oproep om de zending te „dekoloniseren”.
Wie gaf westerse volken het recht om andere volken te onderwerpen en daarbij de boodschap van Christus te gebruiken?
”Zit stil als je wordt geschoren”. Het boek herinnerde me aan die vermaning. Stil zitten en luisteren als ons scherp de les wordt gelezen door een Afrikaanse christen, die de verwoestende werking van het westerse kolonialisme heeft bestudeerd en in zijn eigen familie in Malawi heeft ervaren.
Ik heb jarenlang gewoond en gewerkt in de streek waar Harvey Kwiyani opgroeide. Daardoor spreekt zijn boek me des te meer aan. Maar hoe kan ik als kind van die blanke westerse wereld en als christen oprecht antwoorden op zijn indringende verwijten? Kan iemand ontkennen dat kolonisatie en zending, in ieder geval voor de gekoloniseerden, een samenhang vertoonden die duidt op een misverstaan van het Evangelie? Wie gaf blanke westerse volken het recht om andere volken, soms eeuwenlang, te onderwerpen en daarbij de boodschap van Christus te gebruiken?
Disclaimers
Heeft Harvey Kwiyani de situatie juist geschetst? Hij voelt aan dat hij soms generaliseert. Want hier en daar voegt hij disclaimers toe: er waren ook „goede” zendelingen, die niet aan de leiband van de kolonisator liepen. Niet alle zendelingen en koloniale ambtenaren hebben de onderworpen volken (opzettelijk) geschoffeerd of gepaternaliseerd. Niet alle effecten van het op zich verwerpelijke kolonialisme pakten verkeerd uit.
Kwiyani had die noties verder kunnen uitwerken. Er is onder westerse christenen meer schaamte over het kolonialisme en meer besef van ware Bijbelse zending dan hij suggereert. Bovendien kan niet worden ontkend dat westerse zendelingen, ondanks al hun banden met het kolonialisme, het zaad van het Evangelie hebben gestrooid. Dat bracht talloze inheemse getuigen ertoe het Evangelie verder te introduceren in hun volken en culturen.
‘Wij zijn Israël’
In zijn behartenswaardige boek is Kwiyani helaas voorbijgegaan aan de diepste oorzaak van de gevoelens van meerderwaardigheid onder westerse blanken, inclusief christenen. Wat is dan die zondeval van het westerse christendom waarover Heering het had? Kwiyani zegt dat veel blanke westerlingen zichzelf zagen en zien als verheven redders van een wereld in ellende en onwetendheid. Zou dit messiascomplex niet voortkomen uit een hardnekkig verkeerd verstaan van de Schriften?
Velen in het ‘christelijke’ Westen hebben gemeend dat God hun imperium, land, volk en ras had aangewezen als het nieuwe Israël. In die onterechte opvatting zijn de positie en de toekomst van oudtestamentisch Israël vervuld in etnisch-aardse machten, die zich verheffen boven de volken. We zien de hedendaagse gevolgen in het ”christenzionisme” en het extremistische ”christelijke nationalisme”. Hoe willen niet-westerse zendelingen als Kwiyani ons afhelpen van dit complex van westerse arrogantie en blanke vooringenomenheid?
Verbinding
Uit Kwiyani’s boek is mij niet helemaal duidelijk geworden hoe hij dit voor zich ziet. Welke boodschap heeft hij om verdwaalde en ontwortelde westerlingen (opnieuw) tot christenen te maken? Laten we samen ruimte zoeken voor de verbindende oproep aan verloren mensen – over alle (koloniale) grenzen heen en boven alle culturen uit – om zich te bekeren tot God, Die in Christus alle zonden verzoent en nieuw leven schenkt aan ieder die in Hem gelooft.
PS. Dit bericht over Decolonizing Mission van Kwiyani verscheen eerder op Zendingsraad.nl
Noten
[1] Deze recensie is een beknopte versie van ‘A Call to Decolonize Mission and Missiology’, https://www.linkedin.com/pulse/call-decolonize-mission-missiology-steven-paas-pqcre/?trackingId=ywMipmNHTumh9f9X3mIxhQ%3D%3D
[2] Dr. Steven Paas (1942) heeft gepubliceerd over Europese en Afrikaanse kerkgeschiedenis, zending, het verschijnsel van het Israëlisme in de uitleg van Bijbelse profetieën, en over de lexicografie van het Chichewa, een veel gesproken taal in Centraal Afrika.
[3] Klaus Fiedler, a missiologist located in Malawi, beschrijft een genuanceerder beeld, ‘Christian Missions and Western Colonization, Soulmates or Antagonists?’, in: K.R. Ross, Faith at the Frontier of Knowledge (ed.), Blantyre: CLAIM, 1998, p. 218-234.
[4] Gerrit Jan Heering, The Fall of Christianity: A Study of Christianity the State and War, Creative Media Partners, LLC, 1928. Het is een historisch en theologisch onderzoek naar re relatie tussen het christelijke geloof, het instituut van de staat, en de moraliteit van oorlogsvoering. De auteur bestudeert de evolutie van het christelijke denken, in het bijzonder de overgang van het afwijzen van geweld in de Vroege Kerk naar haar latere verbinding met politieke macht en de rechtvaardiging van militair geweld
Zie ook:
–Christianity, in Eurafrica: A History of the Church in Europe and Africa, Christian Literature Fund, 19 Oude Pont Street, Wellington 7655, South Africa, 2016. https://shop.clf.co.za/product/christianity-in-eurafrica/ and https://www.linkedin.com/pulse/christianity-eurafrica-steven-paas-3rj7e/?trackingId=NMudlsqiQVGZ6JDorTuamw%3D%3D
-(red.), Het Israëlisme en de plaats van Christus: Christocentrische interpretatie van Bijbelse profetie, Boekencentrum-Boekscout, 2017, https://www.boekscout.nl/shop2/boek.php?bid=8349
–Johannes Rebmann: A Servant of God in Africa Before the Rise of Western Colonialism, Second edition, May 2017, Verlag für Kultur und Wissenschaft (VKW), Bonn, Germany, Wipf & Stock, Eugene, 2018. Engels: https://vkwonline.com/Johannes-Rebmann. Duits: https://vkwonline.com/Johannes-Rebmann_1
–Westerse christenen met hun buren onderweg: Deelnemers aan de missie van Jezus, dichtbij en veraf, Boekencentrum-Boekscout, 2020. https://www.boekscout.nl/shop2/boek/9789464035223
–Christian Zionism Examined: A Review of Ideas on Israel, the Church, and the Kingdom, Second Edition, Eugene Or.: Wipf & Stock, 2020. https://wipfandstock.com/9781725254541/christian-zionism-examined-second-edition/
-‘A History and a Bibliography of Chichewa Lexicography’, 2025, https://www.linkedin.com/pulse/updated-history-bibliography-chichewa-lexicography-steven-paas-ekfue/?trackingId=8m%2BHbVm0%2FI5AvcSBeLfrLg%3D%3D
–Chichewa Dictionary (EC and CE), https://translate.chichewadictionary.org