De Canadese theoloog Bernard Lonergan merkte ooit op dat de kerk altijd wat laat en buiten adem arriveert als het gaat om maatschappelijke kwesties. Een wat pijnlijke maar rake constatering, die ook opgaat voor milieukwesties. Kerken lopen daar bepaald niet voorop. De publicatie van Laudato Si’ in 2015 heeft ontwikkelingen in de katholieke kerk wel in een stroomversnelling gebracht.
Kerken hebben natuurlijk wel degelijk oog voor wat er in de wereld speelt. Op het allerhoogste niveau brengen kerkelijke organisaties als de Wereldraad van Kerken en het Vaticaan vaak sterke en goed onderbouwde verklaringen uit over kwesties als de armoedeproblematiek, wapenwedloop en milieucrisis. Het Conciliair Proces rond gerechtigheid, vrede en heelheid van de schepping, dat werd georganiseerd door de Wereldraad van Kerken (1983-1993), heeft een hele generatie geëngageerde christenen uit alle denominaties ervan bewust gemaakt hoe de drie thema’s elkaar aanvullen, of misschien beter geformuleerd: verschillende kanten van één zaak zijn. En het Vaticaan liet al sinds begin jaren zeventig een opmerkelijk consistent geluid horen over het milieu. Paulus VI (paus van 1963-1978), Johannes Paulus II (1978-2005) en Benedictus XVI (2005-2013) waarschuwden allen voor de ecologische gevolgen van ongebreidelde consumptie, en noemden de zorg voor de schepping een fundamentele christelijke plicht. De doorwerking op lokaal niveau blijkt echter lastig. Lokale kerkgemeenschappen engageren zich niet graag in kwesties die politiek gevoelig liggen onder gelovigen.
Ecologische inzet krijgt vleugels
Het is daarom opmerkelijk dat Laudato Si’, de encycliek van paus Franciscus over “de zorg voor ons gemeenschappelijk huis” – zoals de ondertitel luidt – zoveel teweeg gebracht heeft. Niet alleen binnen de katholieke kerk, maar ook daarbuiten. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de ernst van klimaatverandering en de bredere milieucrisis waarvan steeds meer mensen doordrongen raken. Het aansprekende leiderschap van paus Franciscus was een belangrijke factor. Hij had de gave om klare, aansprekende taal te spreken. Ook de timing van publicatie speelde een rol: een half jaar voor de belangrijke klimaattop van 2015 in Parijs. Nogal wat commentatoren hebben opgemerkt dat de inzet destijds van veel religieuze leiders, zeker ook die van paus Franciscus, eraan hebben bijgedragen dat er in Parijs een stevig klimaatakkoord tot stand kwam.
Katholieken die zich inzetten voor het milieu voelden zich voorheen vaak wat in de kou staan. Laudato Si’ zorgde voor een ommekeer.
Katholieken die zich inzetten voor het milieu voelden zich voorheen vaak wat in de kou staan. Laudato Si’ zorgde voor een ommekeer. Inzet voor ecologische en sociale gerechtigheid stond in één klap in het centrum van het christelijk maatschappelijk handelen. Katholieke gelovigen overal ter wereld zijn sindsdien aan de slag gegaan om de visie van de encycliek uit te dragen en in de praktijk te brengen, binnen en buiten de kerk. In sommige delen van de wereld, met name in de zuidelijke continenten, heeft die inzet echt vleugels gekregen. Dat heeft er ongetwijfeld mee te maken dat klimaatverandering en verlies van biodiversiteit het leven van velen daar direct raakt. Maar ook elders zijn er allerlei organisaties en bewegingen ontstaan. Een groepje studenten aan de Noord-Amerikaanse Harvard Universiteit begon nog voor verschijnen van de encycliek de Global Catholic Climate Movement (sinds 2021 simpelweg: Laudato Si’ Movement). Deze timmert nog steeds aan de weg binnen de katholieke kerk wereldwijd. Een belangrijk speerpunt van deze beweging is een online vormingsprogramma van Laudato Si’ animatoren. In bijna elk land ter wereld hebben velen dit programma gevolgd en werken zij in hun directe omgeving aan sociale en ecologische gerechtigheid.
In veel landen hebben Conferenties van Bisschoppen op nationaal niveau of zelfs in elk bisdom een commissie opgericht die zich hiermee bezig houdt. Wat Nederland betreft namen de Nederlandse bisschoppen en de Konferentie van in Nederland gevestigde Religieuzen (KNR) eind 2015 het initiatief om gezamenlijk de visie van Laudato Si’ te promoten: met conferenties en studiedagen, door de Scheppingsperiode (1 september tot 4 oktober) te promoten, met een website (www.laudato-si.nl ). Een twaalftal katholieke organisaties werkt inmiddels samen in de Laudato Si’ Alliantie Nederland. Het spectrum aan activiteiten van deze organisaties is breed: van binnen- tot buitenkerkelijk, van deelname aan klimaatmarsen tot dialooggesprekken met bedrijfsleven en politiek over duurzaamheid. De slagkracht van de alliantie is begin 2022 vergroot met de oprichting van een secretariaat met twee stafmedewerkers.
Theologische uitdagingen
Er moet echter nog veel gebeuren om het ecologische denken en handelen echt te integreren binnen het geheel van de RK kerk. Ik nam eind vorig jaar deel aan een internationale conferentie in de buurt van Rome in het kader van tien jaar Laudato Si’. Er namen ruim 400 mensen aan deel, uit de gehele wereld. In gespreksgroepen hoorde ik telkens weer de klacht hoe moeizaam het is om mede-gelovigen in beweging te krijgen. De aloude huiver voor politiek in de kerk zal hierin meespelen. Maar uitermate lastig is ook om zoiets fundamenteels als het wereldbeeld van mensen te veranderen. En die verandering is noodzakelijk, zoveel leert ons de huidige milieucrisis. We kunnen niet langer op de oude voet doorgaan. De ecologische crisis is ook een spirituele en religieuze crisis. Ze dwingt ons onze plek in het geheel van de schepping opnieuw te doordenken. De uitdaging voor kerk en theologie is om binnen de huidige context van ecologische verwoesting te werken aan een ecologische theologie en spiritualiteit, waarin de verwevenheid van al het leven op aarde centraal staat. We kunnen daarbij inspiratie opdoen bij allerlei culturele en religieuze tradities, maar ook binnen stromingen en personen uit de christelijke traditie die verbondenheid met de gehele schepping centraal stellen. Zoals o.a. Franciscus van Assisi, die in zijn beroemde Zonnelied sprak over de aarde als “onze Moeder en Zuster”. Hij leefde vanuit een diepe verbondenheid met medemensen, vooral de armsten onder hen, en met de gehele schepping.
Onze taak is om met net zoveel liefde en eerbied met de schepping om te gaan als God zelf.
Diezelfde verbondenheid stelt paus Franciscus centraal in Laudato Si’. Als schepselen van God zijn we verbonden met elkaar en onderling van elkaar afhankelijk. Het mensbeeld in Laudato Si’ is niet dat wij heersers zijn over de schepping, ook al nemen we met onze creativiteit en denkvermogen een bijzondere plaats in. Onze taak is om met net zoveel liefde en eerbied met de schepping om te gaan als God zelf. De verwijzing naar het voorbeeld van Franciscus van Assisi maakt deze boodschap heel concreet. Hij belichaamde immers bij uitstek de verbondenheid met de schepping en de solidariteit met de armen waartoe Laudato Si’ oproept. Theologisch gezien is de verwijzing naar deze concrete mens handig, omdat zo de huiver wordt omzeild die sterk leeft binnen de christelijke theologie ten aanzien van pantheïsme, van een verheerlijking van de natuur. Maar belangrijker nog is dat paus Franciscus op deze manier zijn boodschap ook begrijpelijk maakt voor niet-academisch opgeleide gelovigen die zijn encycliek niet gauw zullen lezen. De liefde van de kleine heilige uit Assisi voor de armen en voor de schepselen spreekt velen aan, en is begrijpelijk voor de meest eenvoudige gelovige.
Tegenkrachten
De boodschap van Laudato Si’ heeft niets aan actualiteit ingeboet. Elk jaar weer horen we over recordhittes, verwoestende bosbranden en extreme overstromingen. Daarbij komen de uitholling van democratieën door autocratische leiders, de oorlogen en de nieuwe wapenwedloop. Enorme tegenkrachten lijken elke hoop op een duurzame toekomst de bodem in te slaan.
“We kunnen God, die we niet zien, niet liefhebben terwijl we zijn schepselen verachten. Evenmin kunnen we ons leerlingen van Jezus Christus noemen zonder deel te nemen aan zijn zorg voor alles wat kwetsbaar en gewond is.”
paus Leo XIV
Bij alle ellende is het verheugend dat paus Leo XIV zich vierkant achter Laudato Si’ schaart. Hij opende de conferentie rond 10 jaar Laudato Si’ vorig jaar met de woorden: “Laten wij de Vader in de hemel danken voor deze gave die wij van paus Franciscus hebben ontvangen! De uitdagingen die in Laudato Si’ worden geschetst, zijn vandaag zelfs nog relevanter dan tien jaar geleden.” Hij benadrukte de noodzaak van “een ecologische bekering die zowel persoonlijke als gemeenschappelijke levensstijlen verandert. We kunnen God, die we niet zien, niet liefhebben terwijl we zijn schepselen verachten. Evenmin kunnen we ons leerlingen van Jezus Christus noemen zonder deel te nemen aan zijn zorg voor alles wat kwetsbaar en gewond is.” Hij verwees ook naar de apostolische exhortatie Laudate Deum uit 2023, waarin paus Franciscus zich in ferme bewoordingen uitlaat over mensen “die ervoor kiezen om de steeds duidelijker wordende tekenen van klimaatverandering te bespotten.” Hij besloot zijn toespraak met de woorden: “God zal ons vragen of wij zijn schepping hebben bewerkt en verzorgd, ten bate van allen en van toekomstige generaties, en of wij zorg hebben gedragen voor onze broeders en zusters. Wat zal ons antwoord zijn?”
De ecologische bekering van de kerk zelf gaat langzaam, maar is onontkoombaar. Het ‘lichaam van Christus’ slaapt nog, maar zal gaandeweg ontwaken. In potentie is haar kracht immens. Wanneer gelovigen uit alle denominaties samen met “alle mensen van goede wil” in beweging komen voor een wereld die toekomst heeft, kunnen systemen kantelen en kan iets zichtbaar worden van een betere toekomst voor allen en alles. De heilige Geest zal ons daarbij bijstaan, daarop mogen we hopen.
Gerard Moorman (1960) werkte ruim twintig jaar als missiesecretaris van de Konferentie van in Nederland gevestigde Religieuzen (KNR). Hij is secretaris van de Laudato Si’ Alliantie Nederland.
Hoe Laudato Si’ doorwerkt in Nederland
Matty van Leijenhorst-van Veldhuizen
In Nederland weten steeds meer mensen elkaar te vinden op het vlak van zorg voor de armen en de aarde. In meer dan 500 geloofsgemeenschappen zijn werkgroepen die zich inzetten voor de thematiek van Laudato Si’. Zij weten elkaar te vinden in de online en offline gemeenschap van GroeneKerken en GroenGelovig. Daarbinnen voorziet de Laudato Si’ Alliantie Nederland in samenkomsten en inspiratiematerialen vanuit de Rooms-Katholieke Kerk. De tien Nederlandse ‘Laudato Si’ Animatoren’ hebben regelmatig contact en werken mee aan het samenstellen en vertalen van nieuwe materialen voor de parochies.
De Laudato Si’-werkgroepen werken vanuit een vaste overtuiging aan Laudato Si’ in hun eigen gemeenschap. In Leiden en in Landgraaf verzorgen de vrijwilligers al jarenlang een Laudato Si’-pagina in het parochieblad, of zelfs een volledige Laudato Si’-krant. Hierdoor worden parochianen geïnspireerd om met een andere blik om zich heen te kijken. In Zwolle en omgeving is diaken Michael Buikx zeer betrokken bij integrale ecologie, wat ervoor zorgt dat er veel over gesproken wordt en dat de parochies bijvoorbeeld eerlijke koffie schenken en een gezamenlijke wandelgroep is gestart. Ook in Twente en in Nijmegen vinden vrijwilligers steeds weer nieuwe manieren om Laudato si’ toe te passen en onder de aandacht te brengen. Het begint bij gebedsvieringen in de Scheppingsperiode, want ín de kerk mag de pastoor de verbinding leggen tussen ons geloof en de zorg voor ons gemeenschappelijk huis. En als daar de interesse gewekt is, worden gesprekken gevoerd, de encycliek gezamenlijk gelezen en passende documentaires gekeken. Maar uiteindelijk gaat het er ook om dat we praktisch vormgeven aan de overtuiging dat we deel uitmaken van Gods prachtige, en lijdende schepping. In Nijmegen organiseert men samen met andere kerken en organisaties een plantjesmarkt, een duurzame challenge, prikken ze afval en maken ze kunstobjecten. In Twente deelt men met Pasen biologische bloemzaden uit en plant men ieder jaar een boom. En in Amsterdam is een jaarlijkse ontmoetingsdag met een maaltijd en workshops, waar parochianen, klimaatactivisten en ongedocumenteerden elkaar ontmoeten in de tuin.
Door het hele land, en ook over de grens in Vlaanderen worden regelmatig zogenaamde Laudato Si’-bomen geplant. Fruitbomen waar mens en dier de vruchten van kunnen plukken. Dit als teken van hoop en herinnering aan de overtuiging dat de hele Schepping deelt in het Evangelie.
Het meeste aan toepassing en verspreiding van Laudato Si’ gebeurt lokaal door mensen die gegrepen zijn door de boodschap van Laudato Si. De Laudato Si’ Alliantie Nederland, met bisschop De Korte als voorzitter, ondersteunt hen met landelijke bijeenkomsten, liturgische handreikingen, gesprekshandleidingen en allerlei (voorbeeld)activiteiten. Het zou deze gedreven parochianen helpen als ook de parochiebesturen het gedachtegoed van Laudato Si’ zouden omarmen en uitdragen. Om samen te genieten van het cadeau van de schepping. En samen te luisteren naar de stem van alles wat we zo vaak negeren. Dan kunnen we samen meewerken aan het tot bloei komen van Gods gehele schepping.
Matty van Leijenhorst-van Veldhuizen (36) is communicatiecoördinator voor de Laudato Si’ Alliantie Nederland. De Laudato Si’ Alliantie bestaat uit twaalf katholiek geïnspireerde organisaties die met eco-sociale activiteiten handen en voeten geven aan het Katholiek Sociaal Denken.
Foto’s: Laudato Si’ Alliantie Nederland (LSAN)