‘We moeten leren zwemmen’, zei de dominee tegen mij. Hij had deze woorden van zijn katholieke collega. ‘Gisteravond had ik het ook over ontbossing in Zuid-Papua met de pastoor. Hij zei grappend dat we moeten leren zwemmen. Ja, het is aan de ene kant grappig bedoeld, maar het is aan de andere kant ook de pijnlijke waarheid.’
Waarom moet de kerk in Zuid-Papua leren zwemmen? Eenvoudig is het niet om uit te leggen. Helemaal als je bedenkt dat dit de eerste keer is voor mij in het uiterste oosten van Indonesië. Ik woon zelf op het meest westelijke eiland Sumatra. Als ik alleen de vlieguren tel, is Merauke, Zuid-Papua nog bijna zeven uur vliegen bij mij vandaan. Naast een ledenvergadering met de Indonesische Raad van Kerken (PGI), had ik een ontmoeting met een aantal predikanten uit de Evangelisch Christelijke kerk van Papua (GKI-TP) over de huidige situatie in Zuid-Papua.
Videoverslag van deze ontmoeting (tekst gaat verder onder de video):
Dreiging van water en van militairen
Wat is er aan de hand in Zuid-Papua? De overheid is al jaren bezig met het uitrollen van het ‘Proyek Strategis Nasional’ (PSN). Een project dat gericht is op de zelfvoorziening van voedsel en energie. Dat lijkt verstandig beleid, maar de overheid houdt meer rekening met grote bedrijven, dan met de behoeften en lokale wijsheid van plaatselijke gemeenschappen. Bovendien vormen grootschalige palmolie- en suikerrietplantages een bedreiging voor de biodiversiteit, de bosecosystemen en de traditionele voedselzekerheid van de bevolking van Papua. In de provincie Zuid-Papua alleen al is het plan om 486.939 hectare bos vrij te maken. Dit is groter dan de oppervlakte van Noord- en Zuid-Holland samen! Ontbossing is niet iets van gisteren. In de afgelopen dertig jaar is in Papua ongeveer 688.000 hectare aan oerwoud verloren gegaan (1992-2022, volgens de Indonesische milieuorganisatie WALHI). In 2025 alleen al is er 27.000 hectare aan primair bos gekapt in heel Papua (volgens Global Forest Watch). Dat is groter dan de oppervlakte van de gemeente Amsterdam. Overstromingen dreigen, omdat de bomen die het regenwater normaal gesproken opnemen er niet meer zijn. Er zijn al verschillende gebieden in Zuid-Papua onder water gelopen. Er zijn al gemeenschappen uit hun dorpen verjaagd.
Wat de situatie extra ingewikkeld maakt: de overheid zet militairen in om het PSN-project uit te zetten. ‘Hoewel Zuid-Papua een van de veiligste gebieden is van heel Papua, voelt het door zoveel militaire aanwezigheid als oorlogsgebied’, zei een van de predikanten die ik sprak. Er is niet alleen de dreiging van het water, maar ook de dreiging en intimidatie van militairen in Zuid-Papua om vooral maar mee te werken aan het overheidsproject.
“Hoewel Zuid-Papua een van de veiligste gebieden is van heel Papua, voelt het door zoveel militaire aanwezigheid als oorlogsgebied“
Breed maatschappelijk protest
Van veel kanten klinkt er protest over wat er in Papua gebeurt. Vanuit Indonesische en internationale milieuorganisaties, vanuit mensenrechtenorganisaties, vanuit de gemeenschappen in Papua zelf en ook vanuit de kerken. ‘Stop PSN!’ ‘Weiger PSN!’ Want vanuit ecologisch, economisch, sociaal, mensenrechten en religieus oogpunt zijn er grote bezwaren tegen dit ‘Proyek Strategis Nasional’. Er wordt door sommige kerken zelfs gesproken van ‘Proyek Setan Nasional’ (setan = satan).
| Aan het einde van de openingsceremonie van de vergadering van de Indonesische Raad van Kerken vond er een protestactie buiten plaats, georganiseerd door de Marind-Anim gemeenschap, de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Papua.. De algemene voorzitter ging met hen in gesprek en sprak zijn solidariteit uit. Ook werd er aan het einde van de vergadering een gezamenlijk statement gedaan, zoals te zien op onderstaand filmpje. Vertaald werd er het volgende gezegd: VERKLARING VAN DE KERKEN IN INDONESIË De Indonesische Raad van Kerken (PGI) hield van 30 januari tot en met 2 februari 2026 een vergadering in Merauke, bijgewoond door vertegenwoordigers van 105 lidsynodes, 30 plaatselijke raden, evenals oecumenische organisaties en partners van de PGI. Na onderzoek te hebben gedaan en geluisterd te hebben naar de stemmen van de bevolking van Papua, de kerken in Papua en de burgerraad van Papua (MRP), verklaren wij het volgende: 1. Kerken in Indonesië steunen de bevolking die het Nationaal Strategisch Project in Papua afwijst. 2. Kerken in Indonesië wijzen militarisme en autoritarisme in Indonesië af en bevorderen waardering voor democratie en mensenrechten. Merauke, 2 februari 2026 De leden van de vergadering reageerden eensgezind: ‘WEIGER PSN! WEIGER, WEIGER, WEIGER!’ |
Niet alleen maar protest
Toch is de praktijk weerbarstiger en klinken er ook andere geluiden. Ik vroeg aan een student uit Merauke hoe zij dacht over PSN. Ze vertelde dat haar vader op een van de plantages werkt en dat hij dus indirect zijn brood (lees rijst) verdiend aan het overheidsproject. ‘In mijn hart ben ik tegen PSN, ook mijn vader is tegen, maar als PSN stopt, hoe moeten wij dan verder? De suikerrietplantages geven veel werkgelegenheid in dit gebied. Het blijft een dilemma voor mij.’ Volgens haar zou er een alternatief geboden moeten worden voor PSN om werkloosheid te voorkomen.
Een ander gemeentelid op leeftijd zei tegen mij: ‘Waarom zouden we niet alles in goed overleg kunnen doen? Het is van belang dat alles goed gecoördineerd wordt en niet met militaire dreiging. Werkgelegenheid creëren lijkt mij een goede zaak.’
Cruciale begeleiding door predikanten
Een ander geluid: een kampung in Zuid-Papua bestaat grotendeels uit kerkleden van de Evangelisch Christelijke kerk (GKI-TP). Ze hebben momenteel geen eigen predikant. De naburige predikant vertelde mij dat ze pasgeleden akkoord zijn gegaan met de verhuur van hun land aan een groot bedrijf. ‘Zo jammer dat ze mij niet betrokken hebben bij deze grote beslissing. Ik had hen graag willen wijzen op hun rechten. Ze zijn nu een huurcontract aangegaan voor 45 jaar, maar hier zitten allerlei haken en ogen aan. Volgens andere wetgeving zou het land na 20 jaar eigendom mogen worden van de verhuurder, dus in dit geval van het bedrijf. Veel gemeenteleden zien alleen maar de economische voordelen op korte termijn, maar overzien niet de andere bijvoorbeeld ecologische, economische en sociale gevolgen voor de toekomst.’ De dominee vertelde mij dat de gemeenteleden uit deze kampung ook geld krijgen van de overheid, zoals in heel veel andere kampungs. ‘Elke maand komt er een overheidsambtenaar geld brengen, maar er vindt totaal geen begeleiding plaats, terwijl dit wel zou moeten. Veel mensen hier zijn gewend om maar een of twee dagen vooruit te denken. Er wordt gejaagd voor die dag. Er wordt gekookt voor die dag. Ook geld wordt gelijk dezelfde dag uitgegeven. Wat er gebeurt is dat de gemeenschap nu alleen nog maar de hand ophoudt. Ze zijn zelfs gestopt met jagen. Ze raken steeds meer verwijderd van de sterke band met Mama Aarde.’ Volgens de desbetreffende predikant is dit niet de enige kampung waarin een verschuiving plaatsvindt van de fundamentele tradities, overtuigingen en gebruiken van de adat.
Elke boom die wordt gekapt laat een wond achter in Papualand
Ds. Donal Salimah, voorzitter synode GPI di Papua (Protestantse Kerk in Indonesië te Papua) sprak deze woorden uit tijdens de slotceremonie van de vergadering. Woorden die weergeven hoe sterk bos en spiritualiteit in Papua met elkaar verbonden zijn.
Een grootschalige begrafenis vindt plaats
en wij zijn getuige van deze begrafenisceremonie
Elke dag weer…
Omstreden documentaire: “Pesta Babi”  De situatie in Papua is weer actueel geworden in Indonesië door een documentaire die onlangs is uitgekomen: “Pesta Babi, kolonialisme di zaman kita” (Varkensfeest, kolonialisme in onze tijd). “Pesta Babi” vertelt het verhaal van de strijd van verschillende stammen in Zuid-Papua tegen grootschalige projecten van de overheid en bedrijven die hun bossen en traditionele gronden omzetten in grote industrieterreinen voor palmolie, suikerriet en voedselproductie. De regisseurs van de film willen dat de wereld weet wat er in Papua gebeurt. Op 12 april jl. ging de documentaire in Jakarta in première. In maart waren er voorvertoningen in Australië en Nieuw-Zeeland. In Indonesië kan de documentaire sinds april online aangevraagd worden om samen te bekijken en na te bespreken. Door geweld is het samen kijken op verschillende plaatsen in Indonesië niet doorgegaan. Watchdoc, een van de producers van “Pesta Babi”, meldde minstens 21 gevallen van “ernstige intimidatie” tijdens vertoningen van de documentaire in Indonesië. Deze intimidatie omvatte telefoontjes van veiligheidsdiensten, directe surveillance door de inlichtingendienst, verzoeken om identificatie van de organisatoren en zelfs het gedwongen ontbinden van het evenement. De titel en inhoud van de film zou te controversieel en gevoelig zijn. (bron: BBC Indonesia) In Europa komt binnenkort een tournee waarbij de documentaire op verschillende plaatsen vertoond gaat worden. Via deze link kan de trailer worden bekeken. |
Kerk zijn in Zuid-Papua
De kerk moet leren zwemmen in deze ingewikkelde en gevaarlijke situatie. In de kleine dorpen en kampungs ver van de grotere steden zijn het vooral de predikanten die de kerkleden en andere burgers begeleiden. De dominee wil hen beschermen. Daarom helpt hij of zij hen de voor-en nadelen af te wegen als er door de grote bedrijven een bod wordt gedaan op het land dat al eeuwen in bezit is van hun voorouders. Hij wijst hen op hun rechten, leert hen kritisch denken, wijst hen op het belang van onderwijs. Via preken en gesprekken onderwijst hij hoe cruciaal het is om te leren omgaan met geld. Hij begeleidt hen als trauma’s van vroeger herleven bij het zien van zoveel militairen. De dominee herinnert hen aan de toekomst van hun kinderen en kleinkinderen. Hoe belangrijk het is om niet alleen aan de korte termijn te denken, maar ook aan de toekomst van Mama Aarde en het land Papua. De dominee leert hen zwemmen…
De predikanten van deze partnerkerk van de Protestantse Kerk in Nederland hopen dat de pijnlijke waarheid uit Papua gehoord en versterkt wordt door de kerk in Nederland. ‘Samen hebben we een sterkere stem.’
Laten we bidden dat onze broeders en zusters in Papua hun hoofd boven water houden in deze ingewikkelde en gevaarlijke situatie.
Vanwege veiligheidsredenen heb ik ervoor gekozen geen namen en plaatsen te noemen. Ook heb ik daarom gezichten van de hoofdrolspelers in dit artikel anoniem gemaakt. De beelden heb ik van veraf genomen, ook in verband met de veiligheid.
Henriëtte Nieuwenhuis is predikant met een bijzondere opdracht binnen de Protestantse Kerk in Nederland en is namens GZB/Kerk in actie uitgezonden naar Indonesië met een diaconaal-missionaire taak. Ze woont met haar gezin in Pugungraharjo, in het zuiden van Sumatra. Henriëtte is lid van de TussenRuimte redactie.